Лялькі-абярэгі вядомы яшчэ з паганскіх часоў. Паводле ўяўленняў старажытных славянаў яны ахоўвалі людзей ад злых сілаў, ад дурного вока ці слова. На кожны выпадак — свая лялька, якую захоўвалі дома. А вось зрабіць такі абярэг маглі толькі дзяўчынкі альбо жанчыны.

— Лялькі не сшывалі, а звязвалі. Тканіну для яе ні ў якім разе не адразалі нажніцамі, а адрывалі. Неабходны шматок скручвалі, перавязвалі ніткамі, — расказвае музейны наглядчык Жлобінскага гісторыка-краязнаўчага музея Ларыса Бадах. — Першую ляльку дзяўчынка рабіла ў чатыры гады, і яна як абярэг заставалася ў сям’і.

З цягам часу лялькі сталі звыклым атрыбутам жыцця беларусаў. Сёння яны страцілі свае сакральны сэнс і магічную сілу. Мы ўспрымаем іх як цацку, забаўку для дзяцей. Разам з тым паступова духоўныя традыцыі адраджаюцца. Гэтаму спрыяюць і супрацоўнікі раённага музея.

— Натхніла нас на выраб лялек наш дырэктар — Ніна Захараўна Шрэйтэр. Мы зацікавіліся гэтай справай, — гаворыць Ларыса Бадах. — Для вырабу выкарыстоўваем і ніткі, і тканіну. Часам праводзім і майстар-класы па вырабе такіх абярэгаў.

Супрацоўніца падводзіць мяне да выстаўкі лялек, размешчанай у музеі.
— Вось гэта лялька з доўгай касой — лялька шчасця. Славяне верылі, што валасы забіраюць негатыўную энергію, усе беды і няшчасці. Менавіта таму ў гэтай лялькі такая доўгая каса, — распавядае Ларыса Бадах.

Такую ляльку ставілі каля ўвахода ў дом, каб яна аберагала сям’ю. Праз некаторы час валасы састрыгалі, а яе саму спальвалі. На месца старога абярэга ставілі новы. І ўсё пачыналася зноўку.
Лялька-матуля спрыяла надыходу цяжарнасці і ахоўвала жанчыну да самых родаў. Яе размяшчалі звычайна ў галаве цяжарнай. А пасля родаў гэта лялька аберагала ўжо і немаўля. Лёгкім родам спрыяла і лялька-кувадка. Іх развешвалі па ўсёй хаце, каб сабраць нячысцікаў, якія зляталіся ў гэты час да жанчыны. Пасля нараджэння дзіцяці гэтыя лялькі збіралі і спальвалі.

— А гэта лялька «Дзень-ноч», — працягвае аповед Ларыса Бадах. — Два анёлы звязаны разам чырвонай стужкай. Белы ахоўваў чалавека і яго дом днём, а чорны, адпаведна, аберагаў гаспадара і яго сям’ю ноччу.

Ёсць на імправізаванай выстаўцы і лялька «Дамавёнак», і лялька «Совушка» — сімвал мудрасці, і лялька-траўніца «Кубышка». Апошняя выконвала ачышчальную ролю. Ляльку-забаўляльку «Зайчык на пальчык» рабілі дзецям, каб тыя забаўляліся, пакуль мамы былі занятыя. Для дзіцяці такая лялька была не толькі цацкай, а і суразмоўцам.

— А вось гэту ляльку часта дарылі на вяселлі маладым як сімвал адзінства і доўгага сямейнага жыцця, — дэманструе Ларыса Бадах. — Вось глядзіце, у лялькі, зробленай з нітак, тры рукі. Такім чынам, гэта пара непадзельная.

Ад хваробы нашых продкаў засцерагала лялька-званочак. Яна нездарма мае такую назву, бо нагадвае царкоўны звон, які аберагаў людзей. Невыпадковым з’яўляецца і ўбранне лялькі. Тры спадніцы сімвалізуюць шчасце чалавека: калі целу добра, душы радасна, дух спакойны, то і чалавек шчаслівы.

— Рабіць лялькі маглі не толькі з тканіны, але і з нітак, гліны. Яднала ўсіх іх тое, што яны не мелі твару. Гэта адметнасць абярэгаў. Лялька, якая мае твар, падобная да чалавека і безабаронная перад нячыстай сілай, — тлумачыць Ларыса Бадах.

Верыць ці не ў магічныя здольнасці лялек — справа асабістая. Адно бяспрэчна: гэта адна з нашых духоўных каштоўнасцей. Вельмі добра, што нематэрыяльная спадчына нашага народа актуалізуецца. А народныя традыцыі знаходзяць сваіх паслядоўнікаў.

Фотаздымак Таццяны МЕЛЬНІКАВАЙ